Genootschap voor de Joodse Wetenschap in Nederland
Plaats Crescas, Kastelenstraat 80, Amsterdam-Buitenveldert
Tijd 10.30 uur (zaal open vanaf 10.00 uur)

zondag 11 mei 2014

Humanisme en pessimisme. Het interbellum van Herman Wolf

Paul Scheffer

Herman Wolf (1893-1942) was Scheffers grootvader van moederskant. Zijn leven en werk in het Amsterdam van de jaren twintig en dertig waren verweven met een literaire generatie die het humanisme omarmde en tegelijk een diep pessimisme met zich meedroeg. Filosofisch gevormd door Schopenhauer en Nietzsche, maar ook getekend door de oorlog van 1914-1918, stond deze generatie aan het begin van een eeuw die is omschreven als een tijdperk van uitersten. Wolf maakte de opkomst van totalitaire stromingen mee en probeerde daar een humanisme tegenover te stellen. Maar zijn humanisme was doortrokken van een besef van de kwetsbaarheid van die norm.

Herman Wolf schreef in het fatale jaar 1933: ‘Dat is de problematische, ja tragische situatie voor de Humanist in onze dagen: hij is er diep van overtuigd dat het geloof in de enige waarde van het Ras, het Volk, de Partij tot de meest gruwelijke schending van het zuivere en waarachtige menselijke leidt.’ Waarin ligt dan de tragische situatie voor de humanistische denker? ‘Hij kan deze overtuiging niet aan anderen in concrete vormen en symbolen verduidelijken; hij moet steeds weer zien hoe de anderen, die zich beroepen op het Bloed, het Ras, het Volk, de Kerk, de Partij, miljoenen aanhangers, volgelingen en gelovigen vinden en dat men hèm beticht van slapheid en halfheid, omdat hij slechts in “vage begrippen” en “zwevende termen” vermag te spreken over de “potentiële eenheid” van het menselijke.’ Over die verhouding van humanisme en pessimisme zal Paul Scheffer het in zijn lezing hebben.

Prof. Paul Scheffer (Nijmegen, 1954) werkte tussen 1978 en 1982 als journalistiek correspondent in Parijs en Warschau. Na zijn afstuderen in de politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam in 1986, werkte hij voor de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. In 1994 begon hij zijn universitaire loopbaan, eerst als assistent professor hedendaagse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, daarna als professor grootstedelijke problematiek (UvA), en sinds 2011 als professor Europese Studies aan de Universiteit van Tilburg. Scheffer is sinds 1990 medewerker van NRC Handelsblad en maker van tv-documentaires en programma’s. Hij maakte onder meer een documentaire over de hereniging van Duitsland, getiteld Duitse Zorgen (VPRO, 1997), en Land van aankomst (IKON/NTR, 2014), over naoorlogse immigratie in Europa, naar zijn gelijknamige boek uit 2007, dat in het Engels, Duits, Pools en Deens werd vertaald. Zijn twee laatste boeken verschenen in 2013: Alles doet mee aan de werkelijkheid. Herman Wolf 1893-1942 en The Hidden Vitality of Europe.

Na afloop van de lezing vindt de Algemene Ledenvergadering plaats.