Genootschap voor de Joodse Wetenschap in Nederland
Plaats Crescas, Kastelenstraat 80, Amsterdam-Buitenveldert
Tijd 10.30 uur (zaal open vanaf 10.00 uur)

zondag 8 mei 2016

De ironie van ‘Verlichtingswaarden’ en ‘samenleven’: hoe de integratie van vrome joden in Antwerpen onderwerp van discussie wordt

Dr. Anick Vollebergh

De positie van de Antwerpse joodse gemeenschap binnen de Vlaamse samenleving is gedurende de twintigste eeuw een aantal keer scherp veranderd. Waar in de eerste helft van de twintigste eeuw het overgrote deel van de joodse bevolking in Antwerpen vooral gezien werd als arme, ongewenste ‘vreemdelingen’, werden zij in de jaren na de oorlog langzaam meer en meer gezien als tegelijkertijd exotisch én historisch onderdeel van Antwerpen. Gebaseerd op de combinatie van hun dominante positie binnen de diamant en de strikte orthodoxie die een zeer zichtbaar, en ook steeds groeiend deel van de gemeenschap nastreeft, werden Antwerpse joden vanaf de jaren zestig gezien, en ook bestuurd door de stad, als een ‘apart soort autochtonen’. Deze nieuwe positie betekende ook dat Antwerpse joden lange tijd niet of nauwelijks besproken werden in discussies en beleid rond de integratie van migranten of rond multicultureel samenleven. De geïntegreerdheid van Antwerpse joden, ook van chassidische of zeer vrome joden, stond in deze jaren binnen het publieke en politieke domein buiten kijf.

Er is recent echter een ontwikkeling gaande waarbij Antwerpse joden langzaam maar zeker expliciet in discussies over ‘integratie’ getrokken worden. Enerzijds is dit het gevolg is van de afname van de joodse positie binnen de Antwerpse diamantsector. Anderzijds is dit verbonden met een veel bredere politieke verschuiving binnen Europa, waarbij de idee van het beschermen van de (seculiere) ‘waarden’ van een specifieke (i.e. de Europese, “Joods-Christelijke”) beschaving of nationale cultuur centraal is komen te staan en de Islam, en religie in het algemeen, sterk geproblematiseerd wordt. In deze lezing laat ik zien dat vrome Antwerpse joden nu door sommigen stemmen in het publieke debat gezien en geclaimd worden als ‘volledig geïntegreerd’ en niet anders dan autochtonen, terwijl ze op andere moment of door andere actoren impliciet worden gelijkgesteld aan de categorie van allochtonen of zelfs beschreven worden als ‘de minst geïntegreerde’ minderheidsgroep van Vlaanderen.

Dr. Anick Vollebergh is recent gepromoveerd op het proefschrift Strange Neighbors. Politics of ‘living together’ in Antwerp. Daarin legt zij op basis van etnografisch onderzoek in twee Antwerpse buurten bloot hoe ‘samenleven’ een politiek en maatschappelijk ideaal is geworden in Vlaanderen, en wat voor repercussies dat heeft in de wijze waarop bewoners zichzelf en anderen ervaren. Eerder heeft zij onderzoek gedaan naar de verschillende manieren waarop ‘moderne’ en ‘vrome’ joden in Antwerpen antisemitisme conceptualiseren en ervaren. Zij is momenteel verbonden aan de afdeling Antropologie van de Universiteit van Amsterdam als postdoctoraal onderzoeker en docent.